بررسی جزئیات آمارها نشان می‌دهد بخش عمده این رشد از محل صادرات مواد اولیه و محصولات میانی رقم خورده، در حالی که صادرات برخی محصولات نهایی مانند میلگرد و تیرآهن کاهش یافته است؛ موضوعی که بار دیگر بحث درباره ضرورت عبور از خام‌فروشی و حرکت به سمت صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر را مطرح کرده است.

بر اساس آمارهای منتشرشده از سوی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، حجم صادرات کل زنجیره آهن و فولاد کشور در ۹ ماهه نخست امسال به ۳۰ میلیون و ۳۹۳ هزار تن رسید. این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته، رشد ۴۳ درصدی را نشان می‌دهد. همچنین ارزش صادراتی این بخش با عبور از رقم ۶ میلیارد و ۴۸ میلیون دلار، نسبت به ۹ ماهه سال قبل حدود ۲۷ درصد افزایش داشته است.

این رشد صادراتی در شرایطی رقم خورده که صنعت فولاد کشور طی سال‌های اخیر با مجموعه‌ای از چالش‌ها از جمله محدودیت‌های انرژی، مشکلات تأمین مواد اولیه، تحریم‌ها، دشواری‌های نقل‌وانتقال مالی و نوسانات بازارهای جهانی مواجه بوده است. با وجود این محدودیت‌ها، ظرفیت تولید فولاد کشور و حضور شرکت‌های ایرانی در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی موجب شده این صنعت همچنان یکی از مهم‌ترین بخش‌های ارزآور اقتصاد ایران باقی بماند.

رشد صادرات در حلقه‌های ابتدایی زنجیره

بررسی ترکیب صادرات نشان می‌دهد بیشترین رشد در بخش‌هایی اتفاق افتاده که در ابتدای زنجیره تولید فولاد قرار دارند. صادرات کنسانتره سنگ‌آهن، گندله، آهن اسفنجی و فولاد میانی افزایش قابل توجهی داشته و سهم بالایی از رشد صادرات را به خود اختصاص داده‌اند.

در بخش فولاد میانی شامل شمش، بیلت و بلوم، میزان صادرات به ۶ میلیون و ۱۳۶ هزار تن رسید که نسبت به مدت مشابه سال گذشته رشد ۳۹ درصدی داشته است. ارزش صادرات این گروه نیز با افزایش ۲۴ درصدی به حدود ۲.۵ میلیارد دلار رسیده است.

فولاد میانی یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی ایران به شمار می‌رود و بسیاری از کشورهای منطقه و بازارهای جهانی مشتری این محصولات هستند. با این حال، کارشناسان معتقدند تداوم صادرات گسترده فولاد میانی در بلندمدت باید با توسعه صنایع پایین‌دستی همراه شود تا سهم بیشتری از ارزش افزوده تولید فولاد در داخل کشور ایجاد شود.

در بخش کنسانتره سنگ‌آهن نیز صادرات با جهشی قابل توجه همراه بوده است. طی این دوره، حدود ۹ میلیون و ۱۵۶ هزار تن کنسانتره صادر شده که رشد ۷۹ درصدی نسبت به سال گذشته را نشان می‌دهد. ارزش صادرات این محصول نیز با رشد ۹۴ درصدی به حدود ۷۱۹ میلیون دلار رسیده است.

همچنین صادرات گندله سنگ‌آهن با حجم ۱۰ میلیون و ۱۰۷ هزار تن، افزایش ۳۳ درصدی را ثبت کرده و ارزش صادراتی آن با رشد ۳۷ درصدی به حدود ۸۷۰ میلیون دلار رسیده است.

صادرات آهن اسفنجی نیز در این مدت با ثبت یک میلیون و ۶۶۴ هزار تن، ۲۶ درصد افزایش یافته و ارزش آن به حدود ۳۳۸ میلیون دلار رسیده است.

جهش صادرات محصولات تخت فولادی

در کنار رشد صادرات مواد اولیه، محصولات تخت فولادی نیز عملکرد مثبتی داشته‌اند. صادرات ورق گرم، ورق سرد و ورق‌های پوشش‌دار فولادی در مجموع به یک میلیون و ۲۹ هزار تن رسید که نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش چشمگیر ۲۳۵ درصدی را تجربه کرده است.

ارزش صادرات این گروه از محصولات نیز با رشد ۱۶۱ درصدی همراه شده است. فعالان صنعت فولاد معتقدند افزایش صادرات محصولات تخت می‌تواند نشانه‌ای مثبت برای حرکت به سمت صادرات کالاهای فرآوری‌شده‌تر باشد؛ محصولاتی که نسبت به مواد خام، ارزش اقتصادی بیشتری برای کشور ایجاد می‌کنند.

کاهش صادرات مقاطع طویل؛ زنگ خطر برای محصولات نهایی

در مقابل روند صعودی صادرات برخی بخش‌های زنجیره فولاد، صادرات مقاطع طویل مانند میلگرد و تیرآهن کاهش یافته است.

بر اساس آمارها، صادرات تیرآهن در ۹ ماهه نخست امسال با حجم ۱۲۰ هزار تن، کاهش ۲۸ درصدی را تجربه کرده و ارزش دلاری صادرات این محصول نیز ۲۷ درصد کمتر شده است.

همچنین صادرات میلگرد با ثبت یک میلیون و ۹۲۰ هزار تن، نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱۰ درصد کاهش یافته است. ارزش صادرات میلگرد نیز ۱۸ درصد افت کرده است.

در مجموع، صادرات کل مقاطع طویل فولادی با حجم دو میلیون و ۳۰۲ هزار تن، کاهش ۸ درصدی داشته و ارزش صادرات این گروه نیز ۱۵ درصد پایین آمده است.

کاهش صادرات این محصولات می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد؛ از کاهش تقاضا در برخی بازارهای صادراتی گرفته تا افزایش رقابت در بازارهای منطقه، محدودیت‌های تولید ناشی از کمبود انرژی و همچنین تغییر اولویت برخی تولیدکنندگان به سمت صادرات محصولات ابتدایی‌تر زنجیره.

خام‌فروشی؛ چالش قدیمی صنعت فولاد

یکی از مهم‌ترین نگرانی‌هایی که همزمان با رشد صادرات فولاد مطرح شده، افزایش سهم مواد خام و نیمه‌خام در سبد صادراتی کشور است. کارشناسان معتقدند صادرات مواد اولیه اگرچه در کوتاه‌مدت درآمد ارزی ایجاد می‌کند، اما در بلندمدت می‌تواند مانع از تکمیل زنجیره ارزش و ایجاد اشتغال بیشتر در صنایع پایین‌دستی شود.

صنعت فولاد ایران طی سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری قابل توجهی برای افزایش ظرفیت تولید انجام داده است. با این حال، برای بهره‌گیری کامل از این ظرفیت، توسعه حلقه‌های پایین‌دستی، تولید محصولات تخصصی‌تر و افزایش صادرات کالاهای نهایی اهمیت زیادی دارد.

به اعتقاد کارشناسان، هدف اصلی نباید صرفاً افزایش حجم صادرات باشد، بلکه باید ترکیب صادرات به سمت محصولاتی حرکت کند که ارزش افزوده بیشتری ایجاد می‌کنند. صادرات ورق‌های تخصصی، محصولات مهندسی‌شده و کالاهای نهایی فولادی می‌تواند درآمد بیشتری نسبت به صادرات سنگ‌آهن، گندله یا شمش برای اقتصاد کشور ایجاد کند.

چالش تأمین خوراک و انرژی

در کنار موضوع صادرات، تأمین مواد اولیه برای واحدهای تولیدی داخلی نیز یکی از دغدغه‌های مهم صنعت فولاد است. برخی فعالان این حوزه هشدار داده‌اند که افزایش صادرات مواد اولیه در شرایطی که برخی کارخانه‌ها با کمبود خوراک مواجه هستند، می‌تواند تعادل زنجیره تولید را بر هم بزند.

از سوی دیگر، محدودیت‌های انرژی نیز همچنان یکی از چالش‌های اصلی صنعت فولاد محسوب می‌شود. قطعی یا محدودیت برق در تابستان و کمبود گاز در زمستان، باعث کاهش تولید برخی واحدها شده و بر توان صادراتی آن‌ها اثر گذاشته است.

آینده صادرات فولاد ایران

عبور ارزش صادرات زنجیره فولاد از ۶ میلیارد دلار، نشان‌دهنده جایگاه مهم این صنعت در اقتصاد کشور است؛ با این حال، حفظ این مسیر نیازمند سیاست‌گذاری دقیق برای ایجاد تعادل میان صادرات، تأمین نیاز داخلی و توسعه زنجیره ارزش است.

کارشناسان معتقدند صنعت فولاد ایران برای دستیابی به درآمدهای ارزی پایدارتر باید از صادرات مواد خام فاصله گرفته و به سمت تولید و صادرات محصولات با فناوری و ارزش افزوده بالاتر حرکت کند.

در نهایت، اگرچه رشد ۴۳ درصدی حجم صادرات و عبور ارزش صادرات فولاد از مرز ۶ میلیارد دلار یک موفقیت اقتصادی محسوب می‌شود، اما آینده این صنعت به میزان موفقیت در تکمیل زنجیره تولید، توسعه صنایع پایین‌دستی، رفع محدودیت‌های انرژی و حرکت از خام‌فروشی به سمت صادرات محصولات نهایی وابسته خواهد بود.