با فرارسیدن ماه محرم، مساجد، حسینیه‌ها و محله‌های قدیمی شهرهای آذربایجان میزبان یکی از شاخص‌ترین آیین‌های مذهبی ایران می‌شوند؛ آیینی که طی آن طشت‌های آب با احترام ویژه وارد مساجد شده و با نوحه‌خوانی، سینه‌زنی و حضور گسترده مردم، آغاز عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین (ع) اعلام می‌شود.

کارشناسان تاریخ و فرهنگ عامه، طشت‌گذاری را از کهن‌ترین سنت‌های عاشورایی ایران می‌دانند که ریشه‌های آن به دوره صفویه و گسترش آیین‌های شیعی در آذربایجان بازمی‌گردد. اردبیل، زادگاه خاندان صفوی، مهم‌ترین خاستگاه این آیین محسوب می‌شود و بسیاری از سنت‌های عزاداری محرم از این منطقه به دیگر نقاط کشور گسترش یافته است.

روایتی نمادین از کربلا

در باور مردم آذربایجان، طشت‌های آب یادآور جوانمردی و کرامت امام حسین(ع) در برخورد با سپاه حر پیش از واقعه عاشورا است؛ زمانی که آن حضرت آب را در اختیار سپاهیان و اسب‌های آنان قرار داد. به همین دلیل، آب در این آیین تنها یک عنصر طبیعی نیست، بلکه نمادی از ایثار، بخشش، حیات و در عین حال تشنگی شهدای کربلا به شمار می‌رود.

طشت‌هایی که معمولاً از جنس مس یا برنج ساخته شده‌اند، پس از شست‌وشو و آماده‌سازی، با احترام توسط ریش‌سفیدان، سادات یا خادمان مساجد حمل می‌شوند و در میان نوحه و مرثیه در جایگاه ویژه‌ای در مسجد قرار می‌گیرند.

اردبیل؛ قلب تپنده طشت‌گذاری

اردبیل هر سال میزبان هزاران عزادار، زائر و گردشگر داخلی و خارجی است که برای مشاهده این آیین به این شهر سفر می‌کنند. مساجد تاریخی، محله‌های قدیمی و مجموعه جهانی شیخ صفی‌الدین اردبیلی در این ایام حال و هوایی متفاوت پیدا می‌کنند و آیین‌های عاشورایی جلوه‌ای ویژه به فضای شهر می‌بخشند.

حضور همزمان کودکان، جوانان و سالمندان در اجرای مراسم، نشان‌دهنده انتقال این سنت از نسلی به نسل دیگر و استمرار آن در حافظه فرهنگی مردم منطقه است.

زنجان؛ استمرار سنت‌های عاشورایی

در کنار اردبیل، زنجان نیز یکی از مهم‌ترین مراکز برگزاری طشت‌گذاری است. این شهر که به برگزاری باشکوه آیین‌های محرم شهرت دارد، هر سال شاهد حضور گسترده مردم در مساجد و حسینیه‌هاست.

مشارکت گسترده خانواده‌ها، هیئت‌های مذهبی و اهالی محلات، طشت‌گذاری را به بخشی از هویت اجتماعی زنجان تبدیل کرده است؛ آیینی که علاوه بر کارکرد مذهبی، نقش مهمی در تقویت انسجام اجتماعی و حفظ سنت‌های بومی دارد.

میراث ناملموسی که هویت یک منطقه را روایت می‌کند

پژوهشگران میراث فرهنگی، طشت‌گذاری را نمونه‌ای ارزشمند از میراث فرهنگی ناملموس می‌دانند؛ آیینی که مجموعه‌ای از باورهای دینی، روایت‌های شفاهی، موسیقی مذهبی، آداب اجتماعی و هنرهای سنتی را در خود جای داده است.

نوحه‌های ترکی، سینه‌زنی‌های سنتی، شیوه برگزاری مراسم و مشارکت گسترده مردم، بخشی از سرمایه فرهنگی آذربایجان را شکل می‌دهد که طی قرن‌ها حفظ شده و همچنان با همان اصالت ادامه دارد.

ظرفیتی برای توسعه گردشگری مذهبی

در سال‌های اخیر، گردشگری آیینی و مذهبی به یکی از شاخه‌های مهم صنعت گردشگری جهان تبدیل شده و آیین‌هایی همچون طشت‌گذاری نیز ظرفیت قابل توجهی برای جذب گردشگران فرهنگی دارند.

اصالت مراسم، فضای معنوی، جلوه‌های بصری، موسیقی آیینی، معماری تاریخی مساجد و امکان بازدید همزمان از جاذبه‌های تاریخی، طبیعی و فرهنگی اردبیل و زنجان، این آیین را به یکی از مهم‌ترین رویدادهای گردشگری مذهبی کشور تبدیل کرده است.

گردشگرانی که برای حضور در این مراسم به آذربایجان سفر می‌کنند، علاوه بر آشنایی با فرهنگ عاشورایی، فرصت بازدید از مجموعه جهانی شیخ صفی‌الدین اردبیلی، بازارهای تاریخی، غذاهای محلی، صنایع‌دستی و طبیعت کم‌نظیر منطقه را نیز به دست می‌آورند.

حفظ اصالت؛ شرط توسعه گردشگری آیینی

کارشناسان معتقدند توسعه گردشگری مذهبی باید همزمان با حفظ اصالت آیین‌ها انجام شود. طشت‌گذاری زمانی می‌تواند نقش مؤثری در معرفی فرهنگ ایرانی ایفا کند که ماهیت معنوی و مردمی خود را حفظ کرده و صرفاً به یک برنامه نمایشی برای گردشگران تبدیل نشود.

در این میان، مشارکت جوامع محلی، هیئت‌های مذهبی و متولیان میراث فرهنگی نقش تعیین‌کننده‌ای در حفاظت از این سنت کهن دارد؛ سنتی که قرن‌هاست مفاهیم ایثار، کرامت، همبستگی و عشق به اهل‌بیت(ع) را از نسلی به نسل دیگر منتقل کرده است.

امروز طشت‌گذاری فراتر از یک آیین سوگواری، نمادی از هویت فرهنگی آذربایجان و یکی از ارزشمندترین جلوه‌های میراث ناملموس ایران به شمار می‌رود؛ میراثی که با پیوند تاریخ، مذهب، هنر و فرهنگ، ظرفیت بالایی برای معرفی فرهنگ عاشورایی ایران در عرصه ملی و بین‌المللی و توسعه گردشگری پایدار دارد.